Kardeş şirketNBM Games: oyun stüdyomuzu keşfedin, nbmgames.co
Tüm yazılarYönetişim

İş ekipleri için AB Yapay Zekâ Yasası: Yapay zekâyı kullanıma aldığınızda ne değişir?

Risk temelli kurallara, insanlara bir yapay zekâyla muhatap olduklarını söyleme yükümlülüğüne ve bunların GDPR ve KVKK ile ilişkisine sade bir bakış. Genel bilgilendirmedir, hukuki tavsiye değildir.

· 6 dk okuma

AB Yapay Zekâ Yasası (AI Act), yapay zekâ sistemlerini kullanım amaçlarına göre düzenleyen ilk kapsamlı yasadır. Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi ve aşamalı olarak uygulanıyor: ilk yasaklar Şubat 2025’ten beri geçerli, diğer yükümlülükler ise sonraki yıllara yayılarak devreye giriyor. AB bu takvimin bazı kısımlarını değiştirmeyi de gündemine aldı. Bu nedenle sizin için geçerli yükümlülüklerin güncel tarihlerini mutlaka kontrol edin.

Bu yazı hukukçular için değil, bir şirkette yapay zekâ araçlarını satın alan, geliştiren ya da kullanıma açan ekipler için. Genel bir bilgilendirmedir, hukuki tavsiye değildir. Belirli bir sistemle ilgili karar verirken resmî metni ve rehberleri okuyun, yetkin bir hukukçuya danışın.

Yasa kimleri kapsıyor?

Yasa roller arasında ayrım yapar. Sağlayıcı, bir yapay zekâ sistemini geliştiren ya da geliştirten ve kendi adıyla piyasaya sunan veya hizmete alan taraftır. Uygulayıcı (deployer) ise bir yapay zekâ sistemini kendi yetkisi altında, mesleki bir faaliyet kapsamında kullanan taraftır. İş ekiplerinin çoğu uygulayıcıdır: hazır bir yapay zekâ aracını ya da kendileri için geliştirilmiş bir çözümü kullanırlar. Yükümlülükler role göre değişir. Yüksek riskli bir sisteme kendi adını koyan ya da onu esaslı biçimde değiştiren bir uygulayıcı, sağlayıcı yükümlülüklerini de üstlenebilir.

Yasa AB sınırlarının ötesine de uzanır. AB pazarına yapay zekâ sistemi sunan ya da sisteminin çıktısı AB’de kullanılan, örneğin Türkiye’de yerleşik bir şirket için de geçerli olabilir.

Risk temelli bir yaklaşım

Yasa, tüm yapay zekâyı aynı şekilde düzenlemek yerine kullanımları risk seviyelerine ayırır. Ana hatlarıyla:

  • Yasaklı uygulamalar. Sosyal puanlama, ciddi zarara yol açan manipülatif teknikler ve dar tıbbi ya da güvenlik istisnaları dışında iş yerinde veya eğitimde duygu tanıma gibi kısa bir kullanım listesi tamamen yasaktır.
  • Yüksek risk. İşe alım ve diğer istihdam kararları, bireylerin kredi puanlaması gibi temel hizmetlere erişim, eğitim, kritik altyapı ve biyometrinin bazı kullanımları gibi hassas alanlar. En ağır yükümlülükler bu gruptadır.
  • Şeffaflık yükümlülükleri. İnsanlarla etkileşime giren ya da içerik üreten sistemler bunu açıkça belli etmelidir; ayrıntısı aşağıda.
  • Asgari risk. Spam filtreleri ya da bir çalışanın gözden geçireceği metni taslak olarak yazan araçlar gibi gündelik kullanımların çoğu, yasa kapsamında yeni bir yükümlülük doğurmaz.

Pek çok aracın arkasındaki büyük modeller, yani genel amaçlı yapay zekâ modelleri için ayrı kurallar vardır. Bu kurallar esas olarak modelleri geliştiren şirketlere düşer; onları bir ürün ya da API üzerinden kullanan işletmelere değil.

İnsanlara bir yapay zekâyla konuştuklarını söylemek

İnsanlar bir destek sohbet botu ya da sesli asistan gibi bir yapay zekâ sistemiyle doğrudan etkileşime giriyorsa, bağlamdan açıkça anlaşılmadığı sürece bir yapay zekâyla muhatap oldukları kendilerine bildirilmelidir. Gerçekmiş gibi algılanabilecek, yapay zekâyla üretilmiş ya da değiştirilmiş görüntü, ses veya videoların (deepfake) bu niteliği açıklanmalıdır. Kamuoyunu kamu yararını ilgilendiren konularda bilgilendirmek amacıyla yayımlanan, yapay zekâyla üretilmiş metinler de bir kişi tarafından gözden geçirilip editoryal sorumluluğu üstlenilmedikçe aynı kurala tabidir.

Uygulamada bunu sisteme yerleştirmek zor değildir: konuşmanın başında açık bir cümle, üretilen medyada bir etiket ve bir insana kolayca ulaşma imkânı.

İnsan gözetimi ve dokümantasyon

Yüksek riskli sistemlerde uygulayıcıların sistemi sağlayıcının talimatlarına uygun kullanması, insan gözetimini gerekli yetkinlik, eğitim ve yetkiye sahip kişilere vermesi, sistemin işleyişini izlemesi, ürettiği kayıtları saklaması ve etkilenen kişileri bilgilendirmesi gerekir. İşverenler, yüksek riskli bir sistemi iş yerinde kullanmaya başlamadan önce çalışanları ve temsilcilerini bilgilendirmelidir. Kamu kurumları ile kredi puanlaması ya da hayat ve sağlık sigortası fiyatlaması için yapay zekâ kullanan şirketler gibi bazı uygulayıcılar, ayrıca temel haklar üzerindeki etkiyi de değerlendirmek zorundadır.

Bir sistem yüksek riskli olmasa bile aynı alışkanlıkları edinmeye değer. Yasa, Şubat 2025’ten bu yana sağlayıcılardan ve uygulayıcılardan, yapay zekâyla çalışan personelin yeterli yapay zekâ okuryazarlığına, yani araçların neyi yapıp neyi yapamayacağına dair sağlam bir anlayışa sahip olması için önlem almasını da istiyor.

GDPR ve KVKK ile ilişkisi

Yapay Zekâ Yasası veri koruma mevzuatının yerine geçmez. Bir yapay zekâ sistemi kişisel veri işliyorsa GDPR de paralel olarak uygulanır: yine bir hukuki dayanağa, ilgili kişilere karşı şeffaflığa ve çoğu durumda bir veri koruma etki değerlendirmesine ihtiyacınız vardır. GDPR, bir kişi üzerinde hukuki ya da benzer ölçüde önemli etkiler doğuran ve yalnızca otomatik işlemeye dayanan kararları da sınırlar.

Türkiye’deki işlemeler için, yapay zekâ kullanılsın ya da kullanılmasın, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) uygulanır. Kanun, diğer hakların yanı sıra, işlenen verilerin münhasıran otomatik sistemlerle analiz edilmesi sonucunda kişinin aleyhine çıkan bir sonuca itiraz etme hakkı tanır. Bir model sağlayıcısı verileri Türkiye dışında işliyorsa, kişisel verilerin yurt dışına aktarılmasına ilişkin kurallar da önem kazanır. Her iki pazara hizmet veren bir şirketin çoğu zaman Yapay Zekâ Yasası’nı, GDPR’ı ve KVKK’yı aynı anda karşılaması gerekir; bunları tek bir süreçte ele almak işi kolaylaştırır.

Başlamak için pratik bir liste

  • Satın aldığınız yazılımların içindeki yapay zekâ özellikleri dahil, kullandığınız ya da kullanmayı planladığınız yapay zekâ sistemlerinin envanterini çıkarın.
  • Her biri için rolünüzü (sağlayıcı ya da uygulayıcı) ve olası risk seviyesini not edin. İşe alım, çalışan yönetimi, kredi, sigorta, eğitim ya da biyometri için kullanılan her şeyi işaretleyin.
  • Her sohbet botunun ve sesli asistanın yapay zekâ olduğunu söylediğini, üretilen medyanın da gereken yerlerde etiketlendiğini kontrol edin.
  • Her sistem için, onu durdurma yetkisine sahip bir sorumlu belirleyin.
  • Her sistem için kısa bir kayıt tutun: amaç, sağlayıcı, kullanılan veriler, risk değerlendirmesi, gözetim ve sorunların nasıl bildirileceği. Tedarikçilerinizden dokümantasyonlarını isteyin.
  • Yapay zekâyı kullanan ya da gözeten kişileri, araçların güçlü yanları ve sınırları konusunda eğitin.
  • Tüm bunları kişisel veri işleme envanteri, etki değerlendirmeleri ve veri işleme sözleşmeleri gibi mevcut GDPR ve KVKK süreçlerinize bağlayın.

Bu adımların çoğu az maliyetlidir ve nihai risk sınıflandırmanız ne çıkarsa çıksın işin geri kalanını kolaylaştırır.

Bir kez daha: bu yazı hukuki tavsiye değildir. Kurallar ve takvimleri değişebilir; ayrıntılar sisteminize ve rolünüze bağlıdır.

Sonraki adım

Okumak iyidir. Yapmak daha iyi.

Siz sorunu getirin, biz planı getirelim.

Ya da bize yazın: hello@nbmcore.com